و اگر در آن خون بسيارى مىبود ، هر آينه غالب مىآمد بر روح و آن را مغلوب و مقهور خود و منغمر مىساخت ، و راكب بايد كه غالب مركوب باشد ؛ تا آن را سير و جولان تواند فرمود . و چون فايدهء خلقت آورده رسيدن غذاست به ساير بدن ، در آن خونِ بسيار و روح طبيعى كمى است . [ فايده ] : و بدان كه چون شريان مملوّ از روح حيوانى و خون قليل و لطيف است و آورده مملوّ از خون متين و روح قليل طبيعى ، هرگاه خون شريانى كه مركوب روح حيوانى است تحليل يابد و كمى كند ، از آورده استمداد و جذب مىنمايد خون لطيف صافى را . و آورده نيز افادهء روح حيوانى به شرائين مىنمايند ؛ به اعتبار آن كه فُوَّهات و اطراف هر يك به [ سببِ ] الياف عصبانى به ديگرى اتّصال دارند ؛ به دليل آن كه هرگاه شريانى گشوده گردد كه بند نشود ، جميع خونى كه در آورده است همه دفع گردد ، و بالعكس نيز چون آورده گشوده شود ، همگى روح حيوانى و خون شريانى مندفع گردد و صاحب آن هلاك شود . [ فايده ] : ببايد دانست كه اختلاف است در آن كه دمِ شريان نيز تصرّف در تغذيه و تنميه و افادهء آن مىنمايد يا نه ؟ و يا آن كه « دم وريدى را تقويت و افاده آن مىبخشد » : و قول « 1 » فاضل ربّانى « ابقراط » بر اين است « 2 » كه ذكر يافت . و افضل اطبّاء ، جالينوس ، بر آن است كه خون شريانى ، بالطّبع زياده و نقصان نمىيابد از قدر لايق ؛ مگر بالعرض از امراض محللِّه و انواع استفراغات قويه و نزد امتلاء شديد كه ناقص و زايد مىگردد . و شيخ الرئيس - عليه الرحمة - و اكثرى از متأخّرين بر آن هستند كه : دم شريانى ، حكمِ [ شبيه ] بَزر « 3 » و تخم دارد در انبات ؛ كه اندكِ آن ، افادهء تغذيه و تنميهء بسيار مىنمايد و بدون [ او ] افعال تغذيه و تنميه انصرام و اتمام نمىيابد . [ نكته ] : و وجه آن كه اكثر شريانات از بطن ايسر قلب روييده‌اند نه از بطن ايمن ، آن

--> ( 1 ) . الف : ( قول ) حذف شده . ( 2 ) . ب : ( بر اين است ) حذف شده . ( 3 ) . الف : بزره .